Catalonië telt nog steeds meer dan duizend Franco-symbolen

In dit artikel:

Negentig jaar na het uitbreken van de Spaanse Burgeroorlog zijn in Catalonië nog altijd veel zichtbare sporen van het Franco-regime aanwezig. Volgens de inventaris van het Memorial Democràtic staan er buiten Barcelona 1.287 franquistische elementen die niet zijn verwijderd, aangepast of van historische uitleg voorzien. Het register telt 3.988 locaties; ongeveer twee derde is inmiddels weggehaald, vernield of opnieuw geduid. Banyoles, Reus en Sabadell hebben de meeste onaangeroerde symbolen.

Het gaat vooral om onopvallende gevelplaten: 84 procent van de resterende elementen. Die plaquettes dragen onder meer het embleem van de Falange of verwijzen naar instellingen die tijdens de dictatuur sociale woningen bouwden. Volgens Memorial-directeur Jordi Font waren ze onderdeel van een bewuste strategie om Franco’s machtspositie en sociale beleid permanent zichtbaar te maken. Juist doordat inwoners ze dagelijks zagen, raakten ze volgens hem aan de aanwezigheid ervan gewend. Registratie is daarom belangrijk om de geschiedenis niet ongemerkt uit het collectieve geheugen te laten verdwijnen.

Naast de gevelplaten zijn er nog achttien onveranderde monumenten, meestal stenen gedenktekens langs secundaire wegen voor gesneuvelde Franco-soldaten. In Pont de Molins staat bijvoorbeeld een monument voor ongeveer veertig geëxecuteerde krijgsgevangenen. Daar is inmiddels wel uitleg toegevoegd over de gebeurtenis en de opdrachtgevers. Verder vermeldt het register 27 graven of grafstenen, negentien kruisen en een glas-in-loodraam met franquistische symbolen. Ook een borstbeeld van de in 1936 vermoorde burgemeester Joan Palau Miralles bleef staan; het Franco-regime gebruikte slachtoffers van het geweld na de staatsgreep tegen de Tweede Republiek als propaganda.

Sommige monumenten zijn verwijderd, zoals dat voor de Franco-gezinde burgemeester Josep Maria Marcet in Sabadell. Andere kregen een nieuwe betekenis. In Reus werd een obelisk voor Franco-strijders ontdaan van de oorspronkelijke symboliek en voorzien van een tekst voor alle oorlogsslachtoffers. Het omstreden 45 meter hoge monument voor de Slag om de Ebro in Tortosa mag na een recente uitspraak van het Spaanse Hooggerechtshof verder richting verwijdering, hoewel tegenstanders meerdere juridische procedures voeren.

Barcelona is niet in de Catalaanse inventaris opgenomen. Een eigen telling uit 2005 registreerde daar 4.524 elementen, voornamelijk gevelplaten; in 2017 verwijderde de gemeente er 1.046. Volgens het nieuwe geheugenbeleidsplan zijn nog resten aanwezig en komt er een vast protocol voor opsporing en verwijdering.

De Spaanse Wet op de Democratische Herinnering uit 2022 verplicht het verwijderen van franquistische symboliek uit de openbare ruimte. Een voorgestelde Catalaanse wet wil gemeenten daarvoor twee jaar geven en boetes invoeren voor verheerlijking van het franquisme. De uitvoering blijft echter vooral afhankelijk van gemeenten en particuliere eigenaren. Het Memorial Democràtic kan niet afdwingen, maar wel inventariseren en adviseren. Volgens Font moet het beleid niet alleen symbolen verwijderen, maar ook uitleg en onderwijs bieden over het verschil tussen dictatuur en democratie.