Vijftien jaar na het einde van ETA: nog 379 moorden onopgelost

In dit artikel:

Op 20 oktober is het vijftien jaar geleden dat de Baskische terreurorganisatie ETA het einde van haar gewapende strijd aankondigde. De organisatie, die vijftig jaar actief was, vermoordde 858 mensen. De laatste dodelijke aanslag vond plaats in 2010, toen de Franse gendarme Jean-Serge Nerin werd gedood. ETA hief zichzelf in 2018 volledig op.

De terreur liet diepe sporen na in Spanje. Bij aanslagen werden onder meer een warenhuis in Barcelona en kazernes van de Guardia Civil getroffen. Burgers, ondernemers, rechters, journalisten en politici werden doelwit. Ook ontvoeringen, afpersing en straatgeweld door de jongerenbeweging kale borroka veroorzaakten jarenlang angst. De moord op Miguel Ángel Blanco, een gemeenteraadslid van de Partido Popular, leidde in 1997 tot massale protesten in heel Spanje. In Málaga herinnert de naam van het basketbalstadion Martín Carpena aan een ander ETA-slachtoffer.

Hoewel het dagelijkse leven sterk is genormaliseerd en politici en burgers niet langer voortdurend beveiliging nodig hebben, zijn 379 ETA-moorden nog altijd onopgelost. Juan Manuel Fernández, voorzitter van de Audiencia Nacional, noemt het onderzoek moeilijker naarmate meer tijd verstrijkt. Volgens hem moet justitie niet alleen daders vervolgen, maar ook de herinnering en waardigheid van slachtoffers beschermen. Het Europees Parlement vroeg Spanje in 2022 te onderzoeken of de zaken als misdrijven tegen de menselijkheid kunnen worden aangemerkt, zodat ze niet verjaren. De rechtbank wees die mogelijkheid voor feiten van vóór 2004 eerder af.

Ook de behandeling van ETA-gevangenen blijft omstreden. Spanje stopte in 2018 met het verspreiden van gevangenen over gevangenissen ver van Baskenland. Inmiddels vallen zij onder het Baskische gevangenisbeleid en zitten zij in Baskische instellingen. Volgens de regionale regering zijn er nog 135 gedetineerden; sommigen hebben een halfopen regime, mogen buiten de gevangenis werken of zijn voorwaardelijk vrij. Slachtofferorganisaties verzetten zich tegen bepaalde versoepelingen, waaronder die voor oud-ETA-leider Garikoitz Aspiazu, bekend als Txeroki. In enkele gevallen trok de Audiencia Nacional zulke regelingen terug.

Daarnaast bestaat bezorgdheid over de historische kennis van jongeren. Uit een enquête onder scholieren die een herdenkingscentrum in Vitoria-Gasteiz bezoeken, blijkt dat 92 procent weinig over ETA weet. De meesten willen daar wel meer over leren, maar 15 procent vindt politiek geweld gerechtvaardigd. Het centrum pleit daarom voor een vaste plaats van ETA in het onderwijs. Voor het eerst stond het onderwerp dit jaar op het Spaanse toelatingsexamen voor de universiteit.

Politiek blijft de erfenis van ETA zichtbaar. Veel partijen eisen dat de Baskisch-nationalistische linkerzijde duidelijk erkent dat de organisatie fout zat. Tegelijk groeit EH Bildu, de legale opvolger van de bredere abertzale beweging waartoe vroeger ook de verboden partij Batasuna behoorde. Volgens sociologen spreekt de partij jongeren aan, is er weinig links alternatief en richt zij zich meer op sociale thema’s. Onafhankelijkheid blijft het doel, maar EH Bildu wil die via verkiezingen bereiken.